สีและการวิเคราะห์อายุของภาพเขียน : สีเขียวมรกต, The Emerald green

สีเขียวมรกต : The Emerald green

คำถามที่มักจะถูกถามบ่อย ๆ ในการวิเคราะห์งานศิลปะคืออายุของงาน ไม่ว่าจะเป็นภาพเขียนหรือประติมากรรม ใครๆ ก็คาดหวังว่าได้เป็นเจ้าของงานศิลปะล้ำค่าจากฝีมือของศิลปินที่มีชื่อเสียงหรือไม่อย่างนั้นก็ขอให้เป็นงานเก่า (ก็ยังดี) เพราะงานเก่ามักจะมีราคาสูง ในทางทฤษฎีการหาอายุทางตรงทำได้โดยการใช้เทคนิค carbon radiation หรือที่เรียกกันว่า C14 ซึ่งอาจจะหาจากอายุของผ้าใบ แต่นั่นงานชิ้นดังกล่าวต้องเก่ามากมีอายุเป็นร้อยปี ถ้างานที่ไม่ได้เก่ามากเทคนิคนี้ก็ไม่สามารถให้ผลที่แม่นยำได้ และในความเป็นจริงของการปฏิบัติ การตัดตัวอย่างจากภาพเพื่อทำการวิเคราะห์ก็เป็นไปได้ยากหรือไม่ได้เลย

ดังนั้นการตรวจสอบวัสดุโดยเฉพาะสารสี (pigment) ที่อยู่บนภาพเขียนจึงเป็นวิธีการหนึ่งที่นิยมและเป็นวิธีการสามารถบอกอายุของภาพเขียนได้ทางอ้อม ซึ่งอาจจะบอกได้เป็นช่วงเวลา เนื่องจากสารสีแต่ละชนิดมีช่วงเวลาที่ถูกนำมาใช้แตกต่างกัน เทคนิคที่นิยมใช้ในการวิเคราะห์สารสีบนภาพเขียนคือเทคนิคที่เรียกว่า X-Ray fluorescence spectroscopy ซึ่งเป็นเทคนิคที่ปัจจุบันมีเครื่องมือหลายแบบและแทบทุกแบบไม่ต้องสัมผัสภาพหรือวัตถุ ไม่ต้องเก็บหรือทำลายตัวอย่าง และให้ผลที่แม่นยำพอสมควรสำหรับสารสีที่เป็นประเภทอนินทรีย์ (inorganic pigments)

โพสต์นี้จึงอยากเล่าเจาะจงลงไปที่สีเขียว Emerald green เนื่องจากผู้เขียนเคยวิเคราะห์งานที่มีสีเขียวประเภทนี้ซึ่งพบอยู่บนงานศิลปะไทยซึ่งมีการใช้สีเขียว สีแดง และลงรักปิดทอง และมีคำถามว่างานชิ้นนี้น่าจะมีอายุอยู่ช่วงไหน

Emerald green หรือสีเขียวมรกตนี้ ซึ่งมีชื่อทางเคมีว่า Copper (II)-acetoarsenite สูตรโครงสร้างทางเคมีคือ 3Cu(AsO2)2.Cu(CH3COO)2 รหัส Color Index (CI number) PG 21 เป็นสีเขียวที่มีความเป็นสีเหลืองปนอยู่ ด้วยสูตรโครงสร้างทางเคมีที่มีทองแดง (Cu) และสารหนู (As) เป็นองค์ประกอบ ในการวิเคราะห์ด้วยเทคนิค X-Ray Fluorescence จึงพบสัญญานของ Cu และ As สองชนิดนี้พร้อมกันๆ กันอย่างชัดเจน

สารสีชนิดนี้มีการค้นพบช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 และมีการผลิตเพื่อการค้าครั้งแรกในประเทศเยอรมันในปี 1814
ดังนั้นงานของศิลปินในยุคปลายศตวรรษที่ 19 ถึงกลางศตวรรษที่ 20 จึงมักพบสีเขียวชนิดนี้ อย่างเช่นงานของ วินเซนต์ แวนโก๊ะ (1853-1890) หรือ โคลด์ โมเนต์ (1840-1926)

ดังนั้นถ้าพบสีเขียวชนิดนี้บนภาพเขียน เราจะสรุปได้ว่าไม่มีทางที่จะเก่าไปกว่าต้นศตวรรษที่ 19 แน่นอน 

สำหรับงานศิลปะไทยสันนิษฐานว่าเราน่าจะนำเข้าสี Emerald green มาจากประเทศจีนหลังจากปี 1850 มีบันทึกว่าในสมุดข่อยและจิตรกรรมฝาผนัง มีการเปลี่ยนการใช้สีเขียวจากสีเขียว malachite เป็นสีเขียว Emerald ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19

สีเขียว Emerald นี้ถูกยกเลิกไปในช่วงครึ่งหลังของศตวรรษที่ 20 เนื่องจากความเป็นพิษจากการที่มีสารหนูเป็นองค์ประกอบ

ภาพประกอบด้านบนของบทควานี้คือตัวอย่างสี Emerald green บนภาพชื่อ The portrait of madame Ginoux ของวินเซนต์ แวนโก๊ะ ที่มองเห็นชัดๆ เลยคือสีของโต๊ะที่มาดามเท้าข้อศอกอยู่นั่นแหล่ะค่ะ

ภาพ : colorlex.com